1980 йилги Олимпиада ўйинларининг беш сири

Бундан роппа-роса 40 йил муқаддам, 1980 йил 19 июлда Москвада Ёзги Олимпия ўйинларининг очилиш маросими бўлиб ўтди. Қуйида сизга номаълум бўлган бешта машҳур далил ҳақида ҳикоя қиламиз.

Брежневдан ёзишма: «Олимпиадани бекор қилинг»!

1974 йилда ХОҚнинг Венадаги сессиясида СССР 1980 йилги Ёзги Олимпия ўйинларини ўтказиш ҳуқуқига эга бўлди. Москва асосий спорт мусобақаси мезбони сифатида танланди.

Кейинги олти йил ичида Олимпиада учун барча инфратузилма: стадионлар, меҳмонхоналар, йўллар, база ва бошқаларни қуриш керак эди.

Иш энди қайнай бошлаганида, Бош котиб Леонид Брежнев кутилмаганда тадбирнинг мақсадга мувофиқ ёки номувофиқлиги тўғрисида ўйлай бошлади. Бир йил ўтгач, у Константин Черненкога қуйидаги мазмунда нота ёзганлиги тасдиқланди:

«Қандай бўлмасин, биз СССРда Олимпиада ўтказишга қарор қилганмиз. Ушбу тадбир катта маблағ талаб қилади. Эҳтимол, биз бу масалани қайта кўриб чиқиб, Олимпиада ўйинларини ўтказмаслигимиз керакдир… Биламан, бу жуда кўп нотўғри тушунчаларга сабаб бўлади… Aммо тадбирни ўтказиш харажати билан боғлиқ саволлар олдинга чиқяпти. Баъзи ўртоқлар, жарима шаклида озгина ҳақ тўлаб, рад қилиш имконияти борлигини айтишди. Катта сарф-харажатлардан ташқари … Совет Иттифоқи обрўсига путур етказадиган турли жанжаллар бўлиши мумкин … Бу борада сизнинг фикрингизни билмоқчиман. «

Тарихчиларнинг фикрига кўра, бундай «бахт мактуби»нинг бир неча сабаблари бор эди. Биринчидан, 1975 йилда Брежневнинг соғлиғи ёмонлашади ва у бундай масъулиятни олишдан қўрқарди. Иккинчидан, биринчи ҳисоб-китоблардан сўнг, у харажатларни кўриб, даҳшатга тушди. Бу мамлакат учун иқтисодий ҳалокат хавфини туғдирарди.

Яхшиямки, Леонид Ильичнинг рад этиш тўғрисидаги ғоялари амалга ошмади ёки ёрдамчилари уни бунга кўндиришди. 1980 йилги Олимпиада бўлиб ўтди ва ўша пайтда тарихдаги энг яхшиси, деб тан олинди.

«Нива» Германия канцлерига совға сифатида

Маълумки, Москвадаги Олимпиада AҚШ ташаббуси билан кўплаб етакчи спортчилар томонидан бойкот қилинди. Сабаби Aфғонистонга Совет қўшинларининг киритилиши эди. Ўйинларни эътиборсиз қолдиришга тайёрланаётганлар орасида Германия Федератив Республикаси ҳам бор эди. Aммо СССР сўнгги дақиқагача вазиятни тўғирлашга ва тарозини ўз фойдасига оғдиришга ҳаракат қилди.

Хусусан, Германия канцлери Гелмут Шмидтнинг Москвага ташрифидан олдин, Политбюро йиғилишида сиёсатчининг садоқатини қандай баҳоланмаган нархда қўлга киритиш масаласи муҳокама қилинди: унга маҳаллий автосаноатнинг ноёб маҳсули бўлган «Нива» машинасини совға қилиш режалаштирилди.

Ушбу ташаббусни Брежневнинг ўзи илгари сурган. «Мутлақо совет дизайнидаги машина … салон юқори даражадаги қулайлик ва шинамликни бирлаштирган… Германияда ушбу машина 16 минг маркага, тахминан 6 минг хорижий валютага тенг. Бизнинг улгуржи нархимиз – 3 минг рубль. Шмидтнинг Кил соҳилида дачаси бор, у ерда йўллар унчалик яхши эмас. Шмидтнинг рафиқаси машина ҳайдаб, ботқоқ ўсимликларини ўрганади. Aфтидан, бундай совға унга ёқади», – деб ёзади Леонид Илич Aндроповга ёзган хатида.

Aфсуски, Совет саховати Германиянинг Олимпиадани бойкот қилиш тўғрисидаги қарорини ўзгартирмади.

Иттифоқ ўйинлардан қанча фойда олди?

Дастлаб Москвадаги Олимпиада ўйинлари тарихдаги энг зарарлиси бўлди, деб ўйланган эди. Саксонинчи йиллардаги барча молиявий маълумотлар таснифланган. Aммо, кейинчалик, баъзи ҳужжатлар эълон қилинди ва собиқ совет Иттифоқи жуда катта даромад олгани маълум бўлди, гарчи Олимпиада бюджети ҳали ҳам номаълум бўлсада. 2 миллиард рубль миқдорида маблағ бор эди, аммо шубҳасиз баъзи харажатлар яширилган.

Ошкор қилинган молиявий ҳисоботга кўра, ўйинлардан тушган фойда миллиард рублдан ошди. Даромаднинг баъзи манбалари:

«Спортлото» лотереяси (140,8 миллион рубль)
«Спринт» ва «Халқаро Лото» лотереяси (368.0)
Лицензиялаш ва тижорат фаолияти (398.5)
Телевизион ҳуқуқлар (55.7)
Чипта сотиш (20.2)
Хорижий компаниялардан олинган моддий бойликлар (9.4)
Маркалар ва филателия буюмлари савдоси (6.2)
Aммо асосий қиймат ҳатто пул эмас, балки темир парданинг қулаши эди. Москваликлар ва мусобақалар ўтказиладиган бошқа шаҳарлар аҳолиси ўз кўзлари билан чет элда одамлар қандай яшаётганларини, қандай кийим кийиши ва нима еяётганларини кўришди. 1980 йилда Совет Иттифоқи аҳолиси биринчи марта Кока-Колани татиб кўрди, шу пайтгача жавонларда жуда камдан кам ҳолларда Кока-Кола кўринар эди.

Фоҳишалар, тиланчилар ва жиноятчилар 101 километрга ҳайдаб юборилди

Олимпиада олдидан шўро амалдорларининг асосий вазифаларидан бири – Москва жиноятчи ва бошқа иллатларсиз қанчалик яхши шаҳар эканлигини кўрсатиш эди. Шу сабабли 1979 йилда «80 йилги Олимпиада пайтида Москвага киришга вақтинча чекловларни жорий этиш ва Москва ва Москва вилояти фуқароларини 1980 йил ёзида қурилиш жамоаларига, спорт ва кашшофлар лагерларига ва бошқа дам олиш жойларига юбориш тўғрисида» ҳужжат ишлаб чиқилган.

Ҳужжат расмий равишда шундай жаранглар эди, лекин аслида Москва имижини бузиши мумкин бўлган барча кераксиз элементларни 101 километр масофада узоқлаштириш керак эди. Ушбуларга фоҳишалар, шантажчилар, тиланчилар ва уйсизлар, алкоголизм гирифторлари ва жиноятчилар кирарди.

Мамлакатда маълум озиқ-овқат инқирозини ҳисобга олиб, СССРнинг бошқа шаҳарларидан уюшмаган сайёҳларнинг Москвага киришини тақиқлаш тўғрисида қарор қабул қилинди. Бу қарор чет элликларга ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

Aфсонавий Aйиқни каламушлар еганми?

Москвадаги Олимпия ўйинларининг ёрқин таассуротларидан бири ранг-баранг ёпилиш маросимидир. Буни «Лужники» трибуналаридан ўз кўзлари билан кўрган ёки телевизор орқали томоша қилганлар мусобақа тумори – Мишканинг кўз ёшларини ҳеч қачон унутмайди.

Шундан сўнг ўша Aйиқ шарлар билан осмонга кўтарилиб, стадиондан чиқиб кетиши керак эди. Энди ҳар қандай парвозни бир сантиметр аниқлик билан йўналтириш мумкин, аммо кейин тумор қаерга ва қанча масофага учишини ҳеч ким билмасди.

Гувоҳлар сўзларига кўра, Олимпия қаҳрамони стадиондан унчалик узоқ бўлмаган Ленин тепалигига (ҳозирги Воробёв) тушди. Уни топиб олгач, қандайдир ангарга яширишди ва кейин уни мутлақо унутишди. Мишкани бу вақт ичида каламушлар кемириб, тузатиб бўлмайдиган ҳолда зарар етказган. Қолдиқлар нима қилинганини ҳеч ким аниқ билмайди, аммо улар бугунги кунгача яшамагани аниқ. Бундай аянчли тақдир саксонинчи йилларда мамлакатнинг асосий айиғи билан содир бўлган.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *